شورای اسلامی شهر همدان

۱. مقدمه: چرایی این برنامه

بسم الله الرحمن الرحیم و به نستعین

این برنامه با تلفیق سه منبع اصلی شکل گرفته است: رهنمودهای امام خامنه‌ای (رحمه الله) درباره مردمی‌سازی و مبانی حکمرانی اسلامی به عنوان چارچوب فکری و ارزشی برنامه، قانون شوراها به ویژه مواد ۷۱ تا ۸۴ به عنوان چارچوب وظایف قانونی، و وضعیت موجود شهر همدان بر اساس طرح‌های جاری به عنوان بستر اجرایی.

مردم‌سالاری دینی به معنای حاکمیت واقعی مردم در همه عرصه‌ها است. این نگاه باید به سطح محلی و مدیریت شهری تعمیم یابد و شورای شهر را نه صرفاً ناظر بر شهرداری، بلکه حلقه واسطی برای فعال‌سازی سرمایه اجتماعی مردم تبدیل کند.

شفافیت، ضروری‌ترین گام در راستای اعتمادسازی در جامعه است و برطرف کردن بی‌اعتمادی مردم یکی از اهداف بنیادی طرح شفاف‌سازی به شمار می‌رود. افشاگری در جامعه نباید در قالب شفاف‌سازی رواج یابد، چرا که نه تنها موجب بی‌اعتمادی در میان مردم می‌شود، بلکه بهترین خدمات نیز در جلب رضایت آنها مؤثر نخواهد بود. بر اساس تجارب جهانی، نظارت متمرکز بازتاب خوبی نخواهد داشت و یکی از اهداف طرح شفاف‌سازی، رواج نظارت همگانی است.

۲. اصول بنیادین برنامه

اصل اول: مردم صاحب شهرند. همان مقداری که مسئولان به گردن مردم حق دارند، مردم نیز به گردن مسئولان حق دارند. مردمی بودن نظام اسلامی این است.

اصل دوم: شورا فرصت حضور مردمی است. اسلام در ضمن اینکه احکام الهی و اراده الهی را در هدایت و صلاح انسان‌ها دارای کمال تأثیر می‌داند، اراده انسان، حضور انسان و حضور آحاد مردم را هم در همه کارها پیش‌بینی کرده است. یک نمونه آن همین مسأله شوراست.

اصل سوم: عدالت در مشارکت باید رعایت شود. نوع دخالت مردم نباید منجر به این شود که بعضی از قشرهای مردم یا بعضی از افراد زرنگ در میان مردم سودهای کلان و بادآورده ببرند در حالی که عده دیگری از مردم در اولیات زندگی در بمانند یعنی همان مسأله اساسی عدالت اجتماعی باید مورد توجه قرار گیرد.

اصل چهارم: شفافیت پیش‌شرط اعتماد است. افشاگری به هیچ عنوان به معنای شفاف‌سازی نیست. افشاگری و نظارت متمرکز به بی‌اعتمادی مردم به دولت دامن می‌زند. شفافیت، با پیشگیری از وقوع تخلفات، اعتمادزایی می‌کند.

۳. محور اول: شفافیت و اعتمادسازی (پیش‌شرط مشارکت)

شفافیت مالی، دسترسی آزاد به اطلاعات، الکترونیکی‌سازی خدمات، نظارت درون‌سازمانی و مشارکت شهروندی از مهم‌ترین عوامل ارتقای پاسخگویی در شهرداری‌ها هستند. توسعه سامانه‌های داده‌باز و تقویت سازوکارهای نظارتی می‌تواند رابطه میان مدیریت شهری و شهروندان را بهبود بخشد.

شهرداری‌ها به لحاظ ارتباط نزدیک با مسائل روزمره مردم و حجم بالای فعالیت، جزو نهادهای دارای خطر بالای فساد هستند. کارآمدترین راه مبارزه با فسادهای مالی، نظارت همگانی است، به‌طوری که مردم ناظر و شاهد تمام فعالیت‌های اداری شهرداری به ویژه در حوزه مالی باشند. اگر نظارت همگانی با مشارکت مردم موجب کشف فساد و تبانی در ادارات دولتی شود، می‌توان گفت که شفاف‌سازی معنای حقیقی خود را یافته است.

بندهای قانونی مرتبط (ماده ۷۱ قانون شوراها)

تجربیات موفق داخلی و بین‌المللی

تجربه ۱: شفافیت در شورای شهر و شهرداری تهران (شهرداری تمام‌شیشه‌ای)

طرح «شهرداری تمام‌شیشه‌ای» با هدف شفافیت‌بخشیدن به عملکرد شورای شهر و شهرداری تهران از ابتدای آغاز فعالیت پنجمین دوره شورای اسلامی شهر تهران و ذیل چهار محور ارائه شد: دسترسی آنلاین شهروندان به اطلاعات قراردادهای بیش از یک میلیارد تومان، دسترسی آنلاین شهروندان به اطلاعات تغییر کاربری‌ها و جوازهای ساخت‌وسازها و پایان کارها، مشخص بودن رأی اعضای شورا به تک‌تک مصوبات، و اعلام ریز کمک‌های نقدی و غیرنقدی شهرداری به تمام نهادها و اشخاص حقیقی و حقوقی.

با راه‌اندازی وب‌سایت شفاف به عنوان درگاه انتشار عمومی اطلاعات شهرداری تهران، تصویب و پیگیری اجرای طرح‌های الزام شهرداری تهران به انجام الکترونیکی و اعلان عمومی معاملات، الزام شهرداری تهران به انتشار عمومی اطلاعات شهرسازی و مدیریت تعارض منافع، برقراری شفافیت مالی با انتشار عمومی لایحه, سند و عملکرد بودجه شهرداری تهران و همچنین برگزاری جلسات شورای شهر به صورت علنی و انجام الکترونیکی رأی‌گیری‌ها، نه تنها اجرای هر چهار محور آغاز شده است، بلکه حرکت در مسیر شفافیت‌بخشی به عملکرد شهرداری و شورای شهر تهران از این محورها فراتر نیز رفته است.

مکمل اقدامات صورت‌گرفته، پروژه تدوین شاخص‌های سنجش فساد و شفافیت است که به منظور بررسی دقیق وضعیت دستیابی به اهداف شفافیت در شهرداری تهران در دست اقدام است.

تجربه ۲: شفافیت در تجارب جهانی

راهکارهای جدید و قابل اجرا برای شفافیت در شورای شهر همدان

با بهره‌گیری از تجربیات فوق و توجه به وضعیت موجود در همدان، راهکارهای زیر پیشنهاد می‌شود:

الف) راهکارهای تکمیلی برای سامانه «شهاب» (سطح اول: اطلاعات پایه)

ب) راهکارهای نوآورانه (سطح دوم: تعامل و نظارت مردمی)

ج) راهکارهای محله‌محور (سطح سوم: شفافیت در سطح محلات)

د) راهکارهای شهر هوشمند (سطح چهارم: شفافیت پیشرفته)

هـ) راهکارهای ساختاری و نهادی (سطح پنجم: تضمین پایداری شفافیت)

اقدامات عملیاتی محور اول

هم‌اکنون سامانه شفافیت بودجه در همدان با نام «شهاب» راه‌اندازی شده است و طرح ایجاد سامانه جامع شفافیت شورا نیز مصوب شده است. برنامه ما تکمیل و مردمی‌سازی این سامانه‌هاست. مهم‌ترین اقدامی که در این مرحله از اجرای طرح باید صورت بگیرد، پایدار کردن دستاوردهایی است که در مسیر شفافیت‌بخشی به دست آمده است. اصلی‌ترین راهکار برای دستیابی به این هدف، تقویت مطالبه عمومی و شکل‌گیری گروه‌های ذینفع برای اطلاعات منتشرشده است. شفافیت، مطالبه‌ای فراجناحی و مردمی است و وجود عزم، اراده و مطالبه عمومی ضامن پایدار ماندن آن خواهد بود.

۴. محور دوم: ساختارهای مشارکت محله‌محور

ارتباط مستمر با مردم و حضور در میان آنان و اطلاع از مشکلات آنان وظیفه مستمر اعضای شوراست و باید دسترسی مردم را به خود آسان سازند.

بندهای قانونی مرتبط (ماده ۷۱ قانون شوراها)

اقدامات عملیاتی محور دوم

۵. محور سوم: نظارت هوشمند و پاسخگویی دائمی

در نظارت و حسابرسی از کار شهردار، شورا باید جز تکلیف بزرگ الهی خود، چیزی را در نظر نگیرد و در برابر کوتاهی‌ها یا کج‌رفتاری‌ها بی‌تفاوت نماند.

بندهای قانونی مرتبط (ماده ۷۱ قانون شوراها)

اقدامات عملیاتی محور سوم

۶. محور چهارم: اقتصاد مردمی و محلی

اگر بخواهیم جهش تولید داشته باشیم، باید اقتصاد را مردمی کنیم، باید پای مردم را به عرصه تولید به نحو محسوسی باز کنیم، موانع حضور مردم را برطرف کنیم.

بندهای قانونی مرتبط (ماده ۷۱ قانون شوراها)

اقدامات عملیاتی محور چهارم

۷. محور پنجم: فرهنگ شهروندی و آموزش مشارکت

فرهنگ و حقوق شهروندی زمانی در یک شهر نهادینه می‌شود که مردم خود را صاحب شهر بدانند، نه صرفاً استفاده‌کننده از امکانات آن.

بندهای قانونی مرتبط (ماده ۷۱ قانون شوراها)

اقدامات عملیاتی محور پنجم

۸. محور ششم: مشارکت فراگیر همه گروه‌های مردمی

مشارکت مردم در اداره امور و تصمیم‌گیری درباره مسائل مختلف مرتبط با محل زندگی خود عامل مهمی برای ارتقاء سطح زندگی اجتماعی آنان محسوب می‌شود. مدیران کارآمد با هوش بالا می‌توانند بالاترین بهره را از این ظرفیت اجتماعی داشته باشند و با مدیریت مردم‌محور می‌توانند جامعه پویا و با نشاط و سالم را در کارنامه مدیریتی خود رقم بزنند.

بندهای قانونی مرتبط (ماده ۷۱ قانون شوراها)

دسته‌بندی جامع گروه‌های مردمی

تجربیات مستند از شهرهای ایران

تجربه اول: شهر ایلام - اجرای ۵ طرح فراگیر مشارکت مردمی

شهرداری ایلام به منظور دستیابی به اثربخشی، انگیزش و بهره‌وری بیشتر، مشارکت‌های مردمی را به صورت آزمایشی در قالب پنج طرح فراگیر اجرا کرده است. نتایج این طرح‌ها مطلوب ارزیابی شده است. در این الگو، مدیر شهری بخشی از قدرت و کنترل خود را رها کرده و به مشارکت مردمی واگذار نموده است. درس‌های قابل استفاده برای همدان شامل شروع با طرح‌های آزمایشی و مقیاس کوچک، تبیین روشن اهداف مشارکت برای مردم و واگذاری تدریجی قدرت و کنترل به مردم است.

تجربه دوم: شهرداری تهران - رویداد مردم‌سازی با ۱۰ تجربه موفق

شهرداری تهران برای اولین بار رویداد مردم‌سازی برای مدیریت شهری را برگزار کرد که در آن از ۱۲ مجموعه دارای تجربه موفق در حوزه مردم‌سازی دعوت به عمل آمد. عرصه‌های پنج‌گانه مشارکت مردمی در الگوی تهران شامل کشف مسئله، سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی، ترویج و تبیین مسائل، اجرا و نظارت است.

اقدامات عملیاتی محور ششم

۹. محور هفتم: اصلاح و شفافیت فرآیندهای مدیریتی؛ تحقق اداره عادلانه و تکریم‌محور شهر

مهم‌ترین دغدغه مردم در تعامل با مدیریت شهری، احساس امنیت از حیث سلامت اداری، تکریم در فرآیندها، روانی کار و نهایتاً اداره قوی و درست شهر است. مبارزه با فساد و شفافیت مالی در شهرداری مهم است و مبارزه با رانت‌خواری، زمین‌خواری و تغییر کاربری باید اولویت شورا و شهرداری باشد. تکریم ارباب رجوع از مصادیق رعایت حقوق شهروندی است و گاهی مشاهده می‌شود ارباب رجوع با بی‌مهری کارمندان مواجه می‌شوند که این از نظر قانونی درست نیست و تخطی از قانون است.

این محور با هدف پاسخ به چهار مطالبه اساسی مردم طراحی شده است:

1. احساس کاهش فساد و وجود عزم واقعی برای مبارزه با آن
2. تکریم مردم و حذف تحقیر اداری
3. روان‌سازی امور و حذف موانع و بهانه‌ها
4. اداره درست و قوی شهر

بندهای قانونی مرتبط (ماده ۷۱ قانون شوراها)

زیرمحور اول: شفافیت و مبارزه با فساد (ایجاد عزم واقعی)

زیرمحور دوم: تکریم شهروندان و حذف تحقیر اداری

زیرمحور سوم: روان‌سازی امور و حذف موانع و بهانه‌ها

زیرمحور چهارم: اداره درست و قوی شهر

جدول تجمیعی راهکارها بر اساس چهار مطالبه اصلی مردم

شاخص‌های کلیدی موفقیت (KPI) برای این محور

مسیر اصلاح فرآیندهای مدیریتی در شهرداری همدان تا حدودی هموار شده است. آنچه اکنون نیاز است، اجرای دقیق و مستمر این راهکارها با هدف تحقق چهار مطالبه اساسی مردم است. معیار نهایی ارزیابی، چیزی نیست جز «رضایت مردم در هنگام مراجعه به ادارات» و اینکه «فرآیندها درست انجام شود، پاسخگویی مناسب باشد، بی‌احترامی صورت نگیرد و زمینه‌های فساد به حداقل برسد». این محور در کنار سایر محورهای برنامه، تضمین‌بخش تحقق شعار «شورای مردمی، شهرِ زندگی» خواهد بود.

۱۰. محور هشتم: ارتباط راهبردی شورا با مدارس و نسل آینده‌ساز شهر

مقدمه و چرایی:

مدارس به عنوان مهم‌ترین نهاد تربیتی و اجتماعی، ظرفیتی عظیم برای نهادینه ساختن فرهنگ مشارکت و شهروندی از سنین پایین هستند. شورای اسلامی شهر همدان می‌تواند از این ظرفیت برای تربیت نسلی آگاه, مسئولیت‌پذیر و مشارکت‌جو در امور شهری بهره‌برداری کند.

بندهای قانونی مرتبط (ماده ۷۱ قانون شوراها)

اقدامات عملیاتی محور هشتم

اجرای این محور، شورای شهر همدان می‌تواند از ظرفیت عظیم دانش‌آموزان برای نهادینه سازی فرهنگ مشارکت و تربیت نسلی آگاه به مسائل شهری بهره‌مند شود.

۱۱. محور نهم: اصلاح فرآیند تصویب طرح‌ها؛ از کمیسیون‌های تخصصی تا صحن علنی با مشارکت نخبگان

یکی از مهم‌ترین کارکردهای شورای شهر، تصویب طرح‌ها و برنامه‌های توسعه شهری است. تجربه نشان داده است که فرآیند تصویب طرح‌ها گاهی با تأخیرهای طولانی و گاه بدون کارشناسی کافی انجام می‌شود.

ظرفیت بالای کمیسیون‌ها برای بررسی تخصصی طرح‌ها ایجاب می‌کند که شورا استفاده از نظرات سازنده متخصصان و پیشکسوتان گروه‌های مختلف اجتماعی و مردم‌نهاد در راستای تدوین سیاست‌های خرد و کلان شهری را مدنظر قرار دهد.

بندهای قانونی مرتبط (ماده ۷۱ قانون شوراها)

اقدامات عملیاتی محور نهم

الگوی موفق: طرح ویژه حفاظت و احیای بافت تاریخی همدان

طرح ویژه حفاظت و احیای بافت تاریخی شهر همدان که در نوزدهمین جلسه شورای عالی شهرسازی و معماری به تصویب رسید، می‌تواند به عنوان یک الگوی موفق از فرآیند صحیح بررسی طرح‌ها مورد توجه قرار گیرد:

• قرارداد این طرح ۱۵ شهریور ۱۴۰۱ منعقد شد
• در جلسات متعدد کمیته راهبری در استان با نظارت دفتر ترویج معماری بررسی شد
• در کمیسیون ماده ۵ استان همدان مصوب شد
• به تأیید شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان رسید
• در کمیته فنی شماره ۳ شورای عالی شهرسازی بررسی شد
• در نهایت در شورای عالی شهرسازی به تصویب رسید

این فرآیند نشان می‌دهد که بررسی تخصصی، مرحله‌ای و با مشارکت نهادهای مختلف می‌تواند به طرحی مطلوب و قابل اجرا منجر شود. در نهایت، شورای عالی شهرسازی «ایجاد ساختار تشکیلاتی و تخصصی متناسب جهت اجرای طرح» را برای شهرداری بافت تاریخی همدان ضروری دانست.

با اجرای این محور، شورای شهر همدان می‌تواند فرآیند تصویب طرح‌ها را با مشارکت نخبگان و متخصصان، کارشناسی‌تر، شفاف‌تر و کارآمدتر کند.

۱۲. جدول زمان‌بندی اجرایی برنامه (۱۰۰ روز اول)

۱۳. شاخص‌های کلیدی موفقیت (KPI)

۱۴. نتیجه‌گیری

این برنامه با تلفیق رهنمودهای راهبردی رهبر شهید انقلاب درباره مردمیسازی، وظایف قانونی شوراها در ماده ۷۱ قانون شوراها و ظرفیت‌های موجود در همدان طراحی شده است.

هدف نهایی، تحقق شورای مردمی به معنای واقعی کلمه است. شورایی که مردم آن را نه فقط در روز رأی‌گیری، که در تمام طول دوره، همراه و ناظر بدانند. شفافیت، مطالبه‌ای فراجناحی و مردمی است و وجود عزم، اراده و مطالبه عمومی ضامن پایدار ماندن آن خواهد بود.

مردم زمانی مشارکت می‌کنند که احساس کنند صدایشان شنیده می‌شود و حضورشان تأثیرگذار است. این برنامه، نقشه راه رسیدن به چنین احساسی در شهروندان همدانی است.

با اجرای این برنامه، شورای شهر همدان از یک نهاد محدود به جلسات هفتگی، به نهادی فراگیر، مردمی و در تماس دائمی با بدنه جامعه تبدیل می‌شود. گروه‌های مردمی پل‌های ارتباطی واقعی بین مردم و مدیریت شهری هستند و تنوع و تعدد این گروه‌ها، سرمایه اجتماعی عظیمی است که تقویت آن، مدیریت شهری را پایدار، کم‌هزینه و اثربخش خواهد کرد.

ارتباط با مدارس و نسل آینده‌ساز، سرمایه‌گذاری برای فردای شهر است و اصلاح فرآیند تصویب طرح‌ها با مشارکت نخبگان، تضمین‌کننده تصمیم‌سازی‌های علمی، کارشناسی و دور از حاشیه خواهد بود. همان‌گونه که معاون عمرانی استاندار بر لزوم حاکمیت نگاه کارشناسی بر مباحث شورا تأکید کرده است.

همدان؛ شهری برای همه، با همه

شعار ما: شورای مردمی، شهرِ زندگی